De dagen voelen korter nu het eind van de middag donker is. In de straten duiken bij en in woningen steeds meer lichtjes op. Juist in deze tijd is de tegenstelling tussen licht en donker voelbaar. Het is een uitgelezen moment om stil te staan bij de diepere betekenis van licht en duisternis, zoals Johannes die in zijn evangelie zo prachtig verbeeldt. In Johannes 3 en 4 zien we hoe Jezus het licht brengt in een wereld die vaak in de duisternis leeft, en hoe Hij het hart van mensen opent, ongeacht hun achtergrond, status of geschiedenis.
Johannes 3 en 4 vormen samen een indrukwekkend tweeluik dat het thema uit de proloog van het evangelie concreet zichtbaar maakt: “Het licht schijnt in de duisternis, en de duisternis heeft het niet gegrepen” (Johannes 1:5). In deze twee hoofdstukken worden twee ontmoetingen van Jezus beschreven die op het eerste gezicht niets met elkaar te maken lijken te hebben, maar die juist in hun tegenstelling de kern van het evangelie onthullen.
Het eerste gesprek
Het eerste gesprek vindt plaats tussen Jezus en Nicodemus, een vooraanstaande farizeeër en leraar van Israël. Hij komt in de nacht naar Jezus toe, dat tijdstip is niet toevallig. In het evangelie van Johannes is de nacht vaak een symbool van duisternis, ongeloof en onbegrip. Nicodemus vertegenwoordigt de hoogstaande religieuze leiders van Israël. Hij kent de Schriften, maar hij begrijpt de geestelijke werkelijkheid waarover Jezus spreekt niet. Jezus legt hem uit dat een mens opnieuw geboren moet worden uit water en Geest om het Koninkrijk van God binnen te gaan. Voor Nicodemus is dit een raadsel. Zijn kennis en status blijken niet genoeg om het mysterie van Gods vernieuwende werk te vatten. Naarmate het gesprek vordert, wordt de stem van Nicodemus stiller en de stem van Jezus krachtiger. Uiteindelijk verdwijnt Nicodemus naar de achtergrond. Pas veel later duikt hij weer op, eerst aarzelend bij een discussie in het Sanhedrin en later bij de begrafenis van Jezus. Zijn weg van duisternis naar mogelijk ontluikend geloof blijft onvoltooid maar niet zonder hoop.
Het tweede gesprek
Het tweede gesprek speelt zich af in het volle daglicht. Jezus ontmoet bij de Jacobsbron een Samaritaanse vrouw. Zij is in alle opzichten de tegenpool van Nicodemus. Hij is een man van aanzien, zij een vrouw zonder positie. Hij is een Jood, zij een Samaritaanse. Hij komt in het verborgene van de nacht, zij ontmoet Jezus in de openheid van de middagzon. In de cultuur van die tijd was het ongebruikelijk dat een man in het openbaar met een vrouw sprak, zeker niet een Jood met een Samaritaanse. Toch begint Jezus een persoonlijk en theologisch diep gesprek met haar.
De vrouw blijkt geen oppervlakkig denkende gesprekspartner. Ze stelt vragen over de juiste plaats van aanbidding en spreekt namens haar volk wanneer ze zegt: “Onze vader Jakob gaf ons deze bron.” Ze toont daarmee kennis van de traditie en van het verschil tussen Joodse en Samaritaanse geloofsopvattingen. Jezus openbaart zich aan haar als de gever van “levend water”, dat wil zeggen: eeuwig leven dat uit Hemzelf voortkomt. Hij kent haar levensgeschiedenis, die door velen is misverstaan. In de tekst staat niet dat zij een zondares is, maar eerder dat zij meerdere echtgenoten heeft verloren. Het kan zijn dat zij, volgens het leviraatshuwelijk, telkens opnieuw trouwde binnen de familie om de naam van haar man voort te zetten. In die zin is haar situatie eerder tragisch dan moreel verdacht.
Wanneer Jezus haar leven in het licht brengt, vlucht zij niet weg. Ze erkent zijn inzicht en begint te vermoeden dat Hij een profeet is. Vervolgens groeit haar geloof stap voor stap. Ze spreekt over de komende Messias en hoort Jezus zeggen: “Ik, die met u spreek, ben het.” Dat moment markeert haar overgang van duisternis naar licht. Zij wordt de eerste getuige van Jezus in Samaria en haar woorden brengen velen tot geloof. Het dorp luistert naar haar getuigenis en nodigt Jezus uit om te blijven. Twee dagen lang verblijft Hij in hun midden. Daarmee bevestigt Johannes dat het licht niet beperkt blijft tot Israël, maar ook schijnt in Samaria, bij mensen die tot dan toe buiten de gemeenschap stonden.
De locatie van deze ontmoeting is veelzeggend. In het Oude Testament vinden meerdere belangrijke ontmoetingen plaats bij een bron. De knecht van Abraham ontmoette Rebekka voor Izaäk, Jakob ontmoette Rachel, en Mozes ontmoette Zippora. Steeds wordt de bron een plaats van nieuwe verbondsrelatie en toekomst. Johannes laat zien dat Jezus bij de Jacobsbron verschijnt als de nieuwe Bruidegom die een geestelijk verbond sluit met een nieuw volk. Het motief van de bruiloft klinkt al eerder door in het evangelie, bij het wonder van Kana, waar Jezus op een bruiloft water in wijn verandert. Johannes de Doper noemt Hem zelfs de Bruidegom. In Samaria komt deze symboliek tot vervulling. Jezus ontmoet de vrouw bij de bron, zij vertelt thuis wat er is gebeurd, en Hij wordt uitgenodigd om bij hen te verblijven. Wat in het Oude Testament vaak uitloopt op een huwelijk, wordt hier vervuld in het geestelijke huwelijk tussen Christus en allen die in Hem geloven.
Het licht dat duisternis overwint
Nicodemus en de Samaritaanse vrouw vertegenwoordigen samen het brede spectrum van de mensheid. De één is geleerd, de ander eenvoudig. De één zoekt in het verborgene, de ander wordt gevonden in het volle licht. De één blijft in verwarring achter, de ander groeit uit tot getuige. In Nicodemus zien we hoe het licht wel schijnt maar nog niet wordt gegrepen. In de Samaritaanse vrouw zien we hoe het licht ontvangen wordt en vrucht draagt. Johannes gebruikt deze contrasten om duidelijk te maken dat het evangelie alle grenzen overstijgt: die van afkomst, status en geslacht.
Het tweeluik van Johannes 3 en 4 maakt zichtbaar wat het betekent dat het Woord vlees is geworden. Jezus komt niet alleen tot de hoogstaande religieuze leiders, maar juist ook tot de uitgeslotene, de vrouw zonder stem. In Hem komt het licht dat de duisternis overwint, en wie dat licht ontvangt, wordt zelf een getuige van het nieuwe leven.
